[Pháp luật ] -Câu chuyện pháp đình: Không ai được làm quan tòa để xử chính mình

Việc Tòa án nhân dân (TAND) cấp huyện thuộc tỉnh Cà Mau xét xử lại bản án phúc thẩm của tỉnh bị kháng cáo, để rồi sau đó TAND cấp tỉnh lại xét xử bản án của cấp huyện đã làm phát sinh nhiều băn khoăn trong nhân dân và trong giới luật. Có người cho rằng, đây là trường hợp TAND cấp tỉnh đã xét xử lại bản án cấp mình. Điều này đồng nghĩa với việc tự mình làm quan tòa để tự xử mình. Dư luận đặt câu hỏi rằng như vậy liệu có đảm bảo được tính khách quan trong xét xử?

Không ai được làm quan tòa cho chính mình (Memo esse judex in sua causa) là một trong những nguyên tắc pháp lý cơ bản đã được áp dụng trong luật La Mã thời cổ đại, vào thế kỷ thứ V trước công nguyên. Mục đích cốt lõi của nguyên tắc này là nhằm đảm bảo tính khách quan, không thiên vị trong điều tra, xét xử để làm cho cán cân công lý không bị xô lệch về một bên. Nguyên tắc này ngày nay được áp dụng một cách phổ biến và được cụ thể hóa bằng nhiều điều luật được ghi trong các bộ luật tố tụng hình sự, dân sự, hành chính của các nước trên thế giới. Ở Việt Nam nguyên tắc này đã được áp dụng rất sớm, dưới các triều đại phong kiến. Nó không chỉ được áp dụng trong lĩnh vực tư pháp, mà còn được thực thi cả trong lĩnh vực quản lý hành chính và nhiều lĩnh vực khác nữa.Ví dụ, trong Bộ luật Hồng Đức (BLHĐ) được ban hành vào thế kỷ XV, dưới thời trị vì của vua Lê Thánh Tông (1460-1497) có điều quy định: "Các quan chủ ty chấm thi cùng người dự thi có thân thuộc cần phải hồi tỵ (tránh đi). Nếu không tự nguyện từ chối thì phạt 50 roi, biếm một tư (hạ một bậc phẩm hàm) (Đ.98). Về mặt hình sự, trong BLHĐ cũng có điều quy định: "Những người đi kiện hay bị kiện xin tránh ngục quan (quan điều tra) thì giao các quan Viện Thẩm hình xét hỏi; nếu xét sự lý đáng cho tránh ngục quan ấy, mới được phép giao sang ty khác xét xử. Nếu bản ty vì tình ý riêng mà cố giữ việc để xét thì xử phạt hoặc biếm; ngục lại cũng bị tội như thế. (Đ. 689). Dưới thời trị vì của vua Minh Mạng, nhà Nguyễn (1820-1840) đã có điều cấm các quan lại trong triều tham dự bàn luận các công việc có liên quan đến quê hương bản quán. Vua Lê Thánh Tông và vua Minh Mạng không hề biết đến đế chế La Mã. Họ chưa hề đọc qua bộ luật La Mã. Nhưng giữa họ, những người sống trong các thời đại cách xa nhau trong ba thiên niên kỷ đã có những nguyên tắc pháp lý tiến bộ giống nhau đến kỳ lạ. Trong các bộ luật dân sự tố tụng, hình sự tố tụng hiện hành của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng đã có những điều quy định thay đổi người tiến hành tố tụng, điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán, thư ký, người phiên dịch khi có cơ sở để không tin vào tính khách quan, không thiên vị của những người này. Ví dụ: Điều 42 Bộ luật Tố tụng hình sự (TTHS) quy định: Những trường hợp phải từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng: "Người tiến hành tố tụng phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi (nhấn mạnh của tác giả) nếu: "… 3. Có căn cứ rõ ràng khác để cho rằng họ có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ”. Nhưng có điểm cần lưu ý là các Điều 42 Bộ luật TTHS và Điều 46 Bộ luật TTDS là để áp dụng với những người tiến hành tố tụng đã tham gia trong vụ án đã bị kháng cáo với tư cách là thẩm phán hay điều tra viên, hoặc kiểm sát viên… chứ không áp dụng đối với cấp tòa án. Thẩm phán, điều tra viên, kiểm sát viên cùng cấp tòa án hay cơ quan điều tra, viện kiểm sát không tham gia vụ án đã bị kháng cáo vẫn có thể tham gia xét xử vụ án. Sở dĩ như vậy là vì, thẩm phán hoạt động theo nguyên tắc độc lập khi xét xử. Khi xét xử thẩm phán chỉ tuân theo pháp luật. Chánh án không phải cấp trên của thẩm phán, không thể ra mệnh lệnh buộc thẩm phán phải xét xử theo ý của mình. Cũng như vậy, TAND cấp tỉnh không phải là cấp trên của TAND cấp huyện, TAND tối cao không phải là cấp trên của các TAND địa phương. TAND tỉnh Thái Bình đã ra phán quyết buộc TAND tỉnh Thái Bình phải bồi thường cho ông Lương Ngọc Phi 21 tỷ đồng vì đã ra phán quyết oan sai cho ông này. Điều này không hề gây tổn hại cho uy tín của TAND tỉnh Thái Bình, mà còn đem lại lòng tin vào công lý cho nhân dân. Kết luận: Nếu nguyên tắc độc lập trong xét xử được tuân thủ triệt để và các thẩm phán có bản lĩnh và có trình độ chuyên môn cao, thì không sợ xẩy ra tình trạng công lý bị bẻ cong vì sức ép của bên ngoài. Việc TAND cấp tỉnh Cà Mau xét xử phúc thẩm bản án của cấp mình là đúng với quy định của pháp luật hiện hành. Không có gì phải băn khoăn bàn cãi. Khi bản án là công minh thì nó có thể làm tiêu tan đi mọi nghi ngờ của dư luận. Luật sư Lê Đức Tiết